Aangescherpt bestuursgericht toezicht op corporaties

Olga Verschuren en Stefanie Beyens

Het wakend oog van de Autoriteit woningcorporaties onder de loep genomen: een artikel over het aangescherpt bestuursgericht toezicht in de corporatiesector

Toezicht houden is een vak apart. Hoe krijg je als toezichthouder nou zicht én grip op de praktijk? Hoe beweeg je voorbij het toezicht houden op een papieren werkelijkheid richting toezicht op het daadwerkelijke functioneren van een corporatie, temidden van de waan van alledag? Werken de checks and balances zoals beoogd en ook zoals gewenst, nu en in de toekomst? Hoe de Autoriteit woningcorporaties (Aw) hier invulling aan geeft, bekijken Olga Verschuren (destijds adviseur bij Atrivé, daarvoor onderzoeker bij Universiteit Utrecht) en Stefanie Beyens (onderzoeker bij Universiteit Utrecht) in een artikel geschreven voor het tijdschrift "Bestuurskunde".

De zoektocht van de Aw

De Autoriteit is drie jaar geleden in het leven geroepen om het externe toezicht in de corporatiesector aan te scherpen. Als relatief jonge Autoriteit zit de Aw in haar “overgangsjaren”, zoals zij het zelf noemt, waarbij ze zoekt naar een passende invulling van haar toezicht. Daarvoor voedt de Aw zich met haar eigen praktijkervaringen én voert zij het goede gesprek met de sectorpartijen. Vervolgens vertaalt zij dit ervaringsleren in aanpassingen aan haar toezichtstrategie. Deze beleidsontwikkeling toont een Autoriteit die onafhankelijk doch interactief te werk gaat, waarbij zij steeds meer beweegt in de richting van een “reflectieve” en “responsieve” Autoriteit.

Zoeken met elkaar

Want het blijkt een zoeken met elkaar: de groeiende volkshuisvestelijke en maatschappelijke opgaven maakt het werk van corporaties ingewikkeld. Door allerlei fijnmazige wet- en regelgeving wordt de corporatie veelal gedwongen om een beslissing tussen óf het ene óf het andere te maken, een “of-of”-optie. De lokale praktijk vraagt ondertussen vooral om een “en-en”-optie: om meervoudig denken en organiseren. Dit brengt corporaties in een spagaat: wat te doen? De Aw dient in haar toezicht voldoende rekening te houden met de complexiteit en maatschappelijkheid van de volkshuisvestelijke opgave. Ook zij moet meebewegen in haar denk- en werkwijzen, zodat zij “passend toezicht” blijft uitoefenen. Met sectorpartijen reflecteert zij daarom op haar toezichtaanpak: wat werkt wel of juist niet? Wat moet anders en wat werkt beter?

Aandacht voor elkaar

Belangrijk daarbij is dat de Aw aandacht heeft voor hoe haar handelen interfereert met dat van andere “kwaliteitsbewakers” in het corporatieveld. Naast de Aw krijgen corporaties ook te maken met de eisen en wensen van visitatoren, het Waarborgfonds, de eigen interne toezichthouders, hun huurdersbelangenvertegenwoordigingen, de gemeente(n) en andere marktpartijen. De lijst is lang, merken corporaties. De tegenstrijdigheid in deze eisen en wensen kan een verlammende werking hebben op de corporatie(sector). Afstemming en eenduidigheid ontbreekt nog te vaak. (Voor een impressie, zie ook het evaluatieonderzoek dat Atrivé verrichtte voor de Aedescommissie Van Bochove).

Bouwen met elkaar

Aan de Aw daarom het volgende verzoek: houd in je zoektocht naar een passende invulling van het externe toezicht voldoende rekening met de impact die het meervoudige arrangement van verantwoording en toezicht heeft op de corporatie(sector). Extern toezicht alleen geeft namelijk onvoldoende garantie op het voorkomen van ontsporingen. Zoals het verleden al uitwees, blijkt het samenspel tussen alle checks and balances in de corporatiepraktijk bepalend. Bouw dus samen aan het herstel van het vertrouwen, via bestuursgericht toezicht, vanuit kritische reflectie en met ruimte voor meervoudigheid. Zo wordt de toezichtstrategie van de Autoriteit woningcorporaties meer in samenhang ingevuld en sluit deze beter aan op de dagelijkse praktijk van corporaties.

Nieuwsgierig geworden? Hieronder vind je een samenvatting van het artikel.

Een reeks ontsporingen in de corporatiesector zorgt in 2015 voor een koerswijziging richting aangescherpt ‘bestuursgericht’ toezicht. Een onafhankelijke Autoriteit woningcorporaties (Aw) houdt daarom zowel de bestuurders en commissarissen als de organisatiebesturing en de interne checks and balances scherp(er) in beeld. Drie jaar na de koerswijziging blijkt dat de Aw’s bestuursgerichte toezichtstrategie naast gewenste ook ongewenste effecten kent, zoals onduidelijkheid, overlap, overlast en ontwijkgedrag. Veel van het ongemak blijkt tijdelijk. Dit zijn ‘overgangsjaren’, waarbij de Aw -met sectorpartijen- zoekt naar een passende invulling van haar toezicht. Zorgelijk blijft echter de uitwerking van de Aw’s toezichtstrategie in de meervoudige uitvoeringspraktijk. De instrumenten die de Aw inzet voor bestuursgericht toezicht halen bijvoorbeeld onvoldoende beeld op van het daadwerkelijke functioneren van corporaties en perken dat functioneren bovendien te veel in. Daarnaast interfereert Aw’s handelen met dat van andere ‘kwaliteitsbewakers’ in het corporatieveld. Om het welbekende risico van ‘hitting the target, but missing the goal’ te verminderen, dient de Aw meer oog te hebben voor (1) de complexiteit en maatschappelijkheid van de volkshuisvestelijke opgave en (2) de verlammende impact van het meervoudige arrangement van toezicht en verantwoording op de corporatie(sector). Zoals het verleden al uitwees, blijkt het samenspel tussen -alle- checks and balances in de corporatiepraktijk bepalend. Bouw dus samen aan vertrouwen, via bestuursgericht toezicht, vanuit kritische reflectie en met ruimte voor meervoudigheid.

Het artikel is geplaatst in het themanummer van het Bestuurskunde tijdschrift over “bestuursgericht toezicht”. Vergeleken worden de ontwikkelingen in het toezicht in de sectoren onderwijs, zorg en wonen. Het themanummer vind je hier:  https://tijdschriften.boombestuurskunde.nl/tijdschrift/bk/2018/4

Meer weten of overleggen?

Neem contact met mij op.

 *
 *
naam@bedrijf.nl
012-3456789
 *
Paul Doevendans
T: 06 - 53 92 51 89
E:p.doevendans@atrive.nl
LinkedIn
Paul Doevendans